ژئوتوريسم كوه سوخته اميديه

مهندس علي رحمانی

چكيده:

خروج گاز در يال جنوبي تاقديس كوه آغاجاري در نزديكي شهر صنعتي اميديه، رنگ و روي سياه به قيافه اين كوه بخشيده و آن را تيره و تار كرده است. به طوري كه در بين مردم  از قديم الايام به كوه سوخته معروف شده است. از كمركش اين كوه سوخته زبانه هاي آتش از دل سنگي زمين شعله كشيده، سازندهاي زمين شناسي سر راه خود را سوزانده و دود و سياهي آن را روانه دل زلال آبي آسمان كرده است، به گونه اي كه در ميان چشم اندازهاي اطراف خود از دور كاملا نمايان است. اين كوه سياه و سوخته به دليل آنكه داراي آثار ثانويه حاصل از خروج گاز  مانند: آتش هاي جاودان، گچ ترش فعال، گچ ترش غير فعال و گوگردزايي مي باشد، يكي از جاذبه هاي گردشگري زمين شناسي كم نظير در ناحيه فرو افتادگي دزفول به حساب مي آيد كه در اين مقاله به معرفي آن پرداخته مي شود.

Abstract :

The Gas Seepage in southern flank of Agha Jari Anticline, near the Umidiyyeh industrial city, has darken the view of the mountain. So the people call it, Kuh – e Sukhte (means burned mountain).The fire Which has flamed from the mountain has burned the Geological Formation in its way and has changed the blue sky to black and dark, So the mountain is very well recognizable in around area. Because of secondary effects of Gas Seepage, such as: eternal fire, Gach – e Tursh (active & inactive) and solfatarian, this burned and black mountain is one of the Geotourism attractive in Dezful Embayment and will be discussed in follow.

◊◊◊◊◊◊◊

مقدمه :

ميدان آغاجاري يكي از مشهورترين ميدان هاي نفتي خاور ميانه است كه در سال 1315 بوسيله شركت سابق نفت انگليس و ايران كشف گرديد. اين ميدان در فاصله 90كيلومتري جنوب شرقي اهواز واقع شده است. در اين ميدان مخازن آسماري و بنگستان حاوي نفت و مخزن خامي (داريان و فهليان) حاوی گاز مي باشد. رخنمون سطحي ميدان آغاجاري از يك سري لايه هاي چين خورده در سازندهاي گچساران، ميشان و آغاجاري تشكيل شده است (سراج،1384). بر اساس نظر مطيعي (1374) يك گسله واژگونه در سطح زمين در يال جنوبي تاقديس آغاجاري عمل كرده و موجب برگشتگي اين يال در سطح و باعث حذف طبقات سازند گچساران (پوش سنگ) شده است. به همين علت گاز در لايه هاي غير مخزني (بخش هفتم سازند گچساران) تجمع حاصل كرده و يا به سطح زمين راه يافته است. در مورد اخير مي توان به محلي به نام كوه سوخته (به زبان زرتشتي زوهيات به معني آتش جاويدان جهنم خوانده شده است) كه محل نشت گاز به سطح زمين و به عبارتي قبلا آتش جاودان بوده است، اشاره نمود.

سابقه تاريخي

آتش هاي جاودان محل نشت گازهاي طبيعي هستند كه به طريقي آتش گرفته اند و مدتها  سوخته اند و در حال حاضر آثار و بقاياي سوختگي در سنگهاي مجاور محل نشت ديده مي شود. در كيش ايرانيان باستان اينگونه آتش ها را به زبان پهلوي اخورايشنيك مي ناميده اند.

 كوه سوخته اميديه نيز يكي از اين آتش هاي جاودان مي باشد كه بنا به گفته معتمدان و ريش سفيدان محلي نام آن زوهيت بوده و از گذشته دور تاكنون بارها آتش گرفته است. درحال حاضر روستايي در مجاورت اين كوه به نام خيط زبيد (زوهيت) ساخته شده است. آنها اظهار مي دارند كه  در سالهاي گذشته از بالاي اين كوه شعله هاي آتش به ارتفاع بسيار بلند به رنگ آبي مايل به سبز زبانه مي كشيده است. (در فصل زمستان و در حين بارندگي ها اثر اين آتش نمايان تر بوده است.)

در بازديد از بالاترين نقطه اين كوه آثاري از آجر و سفال زمان پيش از اسلام و آثاري از ديوار مخروبه ساختماني به چشم مي آيد كه گوياي قدمت، وجود و شناسايي اين محل در دوره پيش از اسلام بوده و به احتمال زياد مردمان آن زمان از حرارت همين شعله هاي آتش براي پختن سفال و آجر استفاده مي كرده اند.   

كوه سوخته اميديه  از يك سو به دليل شكل و شمايل ظاهري خود و ازسوي ديگر به دليل دارا بودن آثار و شواهد هيدروكربوري در سطح زمين يك اثر ژئوتوريسمي ارزشمند و گرانبها در ايالت زمين شناسي و زمين ساختي زاگرس به حساب مي آيد كه نه تنها براي زمين شناسان بلكه براي همه علاقمندان به طبيعت جذاب و ديدني مي باشد. در زير، اين جاذبه زمين شناسي كه از ديدگاه تازه ژئو توريسمي (گردشگري زمين شناسي) داراي اهميت ويژه اي مي باشد، معرفي مي گردد.

موقعيت جغرافيايي

كوه سوخته اميديه در فاصله 120 كيلومتري شهر اهواز و 12 كيلومتري شمال شرق اميديه در كنار جاده اين شهر به بندر ديلم به مختصات جغرافيايي"49،'46،^o49 طول شرقي و "09،'42،^o30 عرض شمالي واقع شده است و ارتفاع آن از سطح دريا بر اساس دستگاه ،GPS 110 متر مي باشد.

◊◊◊◊◊◊◊

بحث :

ژئوتوريسم

ژئوتوريسم يكي از جديدترين انواع توريسم است كه بعد از مطرح شدن ژئوپارك ها، از سال 2000 مورد توجه يونسكو قرار گرفته است (مجري طرح ژئوتوريسم كشور). براي ژئو توريسم از ديدگاههاي مختلف تعاريف متعددي ارائه شده است كه ذكر همه آنها در اين مختصر نمي گنجد، بنابراين تنها به يك تعريف بسنده مي شود. براساس تعريف (رحيم پور، 1385) ژئو توريسم، جئو توريسم ، توريسم زمين شناسي (Geotourism ) يكي از رشته هاي تخصصي اكوتوريسم است كه به معرفي پديده هاي زمين شناسي به گردشگران با حفظ هويت مكاني  مي پردازد. ژئو توريسم از علوم ژئومورفولوژي، ژئوتكنيك، ژئوفيزيك زميني، ژئوشيميايي و كليماتولوژي بهره برده و كارشناسان علوم زمين و علاقه مندان به طبيعت را براي بازديد از جاذبه هاي زمين دعوت مي كند. حفظ محيط زيست و چشم اندازهاي آن، عدم تغيير و خودداري از دخالت انسان در برهم زدن چهره زمين از اهداف اصلي ژئو توريسم است. به طور كلي مطالعه در مورد ژئوتوريسم براي نخستين بار در سطح ملي و  در مقياس  بزرگ بوسيله اتحاديه صنعت مسافرت  و سفر جغرافياي ملي آمريكا صورت گرفته كه در آن به پايداري محيط و توسعه همه جانبه پرداخته شده و حتي به مسائل فرهنگي نيز اهميت داده شده است. ( ناظري، 1385). در ايران براساس پايگاه اينترنتي سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني  كشور مهندس عليرضا امري كاظمي - مجري طرح ژئوتوريسم كشور -  در سال 2002در كنفرانسي در استراليا با ارائه مقاله اي تحت عنوان معرفي ژئوتوريسم ايران به معرفي اين رشته جديد از توريسم پرداخته است.

ژئوتوريسم كوه سوخته

 كارشناسان گروه سطح الارضي معاونت زمين شناسي گسترشي شركت ملي مناطق نفتخيز جنوب (NISOC) در بهمن ماه سال 1384و آذرماه سال 1385 موفق شدند از نزديك به تماشاي عجايب  و شگفتي هاي كوه سوخته بنشينند. مشاهدات اين گروه به اين شرح مي باشد:

- سر و صورت اين كوه از دور سوخته و دود زده است به همين جهت آن را كوه سوخته مي نامند.

- در قله كوه در اثر زمين لغزش يا رانش زمين شكاف باز و عميقي ايجاد شده كه دهانه اصلي خروج گاز بوده و آتش شعله ور مي باشد

- علاوه بر شكاف اصلي، دهانه هاي كوچك متعدد ديگري حول و حوش دهانه اصلي وجود دارد كه از آنها گاز به خارج راه پيدا مي كند.

- سازندهاي تشكيل دهنده كوه (سازند تبخيري گچساران و سازند مارني ميشان) در اطراف دهانه اصلي خروج گاز تا شعاع زيادي سوخته و پخته شده به طوري كه پاي فرد به راحتي در آن فرومي رود. (سنگها پوك و كم وزن شده اند)

- بلورهاي زرد رنگ گوگرد در محل هاي خروج گاز متبلور شده اند كه يكي از پديده هاي تماشايي آن مي باشد.

- در برخي مكانها رشته هايي از بلورهاي گوگردي زرد رنگ، لايه هاي تيره زيرين خود را مفروش ساخته اند.

- از كمركش كوه تا اوج آن زمين گرم و داغ است.

- دود داغ از منافذ سازندهاي زمين شناسي بيرون مي زند.

- بوي گاز سولفيد هيدروژن شبيه  بوي تخم مرغ گنديده در جهت وزش باد به مشام مي آيد.

- از سمت شمال غرب به سمت جنوب شرق همان طور كه كه به فعاليت تراست آغاجاري افزوده مي شود، گچ ترش هاي غير فعال به گچ ترش هاي فعال تبديل مي شود.

- در محل هايي كه گچ ترش غير فعال گسترش بيشتري دارد، رنگ كوه به سفيدي گرائيده است.

- فسيل هاي اثري درون آهك هاي مارني سازند ميشان در اثر حرارت سوخته شده و رنگي متفاوت از متن اصلي سنگ به خود گرفته اند.

دسته بندي پديده زمين شناسي كوه سوخته

از لحاظ كارشناسي هر جاذبه گردشگري زمين شناسي بر اساس ارزش و اهميت آن و همچنين ميزان گيرايي براي جذب جهانگردان داراي رتبه اي مي باشد. در اين مقاله جهت تعيين رتبه كوه سوخته از دو طبقه بندي استفاده شده است

الف) طبقه بندي پيشنهادي (نبوي، 1378)

دراين طبقه بندي پديده هاي زمين شناسي بر پايه ارزش آنها براي گروههاي سني و كاري و همچنين گيرايي آنها براي گردشگران درون مرزي و برون مرزي به 6 گروه : بي همتا بودن، تك پديده استاني، كمياب بودن، الگو وشناساگر، چند گونگي و نونده تقسيم شده است. براساس        ويژگي هاي كوه سوخته،  اين كوه در رده هاي زير قرار مي گيرد:

1- الگو و شناساگر (براي هدف هاي آموزشي داراي ارزش فراواني مي باشد و براي گردشگران عادي نيز گيرايي دارد.)

2- نونده (تغيير و دگرشكلي آن زود نمود است و زمين ريخت شناسي آن در يك دوره كوتاه چند ماه و يا چند سال به خوبي قابل بازشناسي است.) 

ساير ويژگي هاي اين پديده زمين شناسي بر اساس طبقه بندی پيشنهادی (نبوی، 1378) در جدول زير ارائه شده است.

ب) طبقه بندي مناطق بر اساس ژئوتوريسم

در يك طبقه بندي كلي كارشناسان ژئوتوريسم مناطق ژئوتوريستي را به 3 دسته تقسيم مي كنند:

1-  جاهاي فراواني در دنيا هستند كه براي زمين شناسان و صخره نوردها كمتر شناخته شده اند و مردم معمولي بيشتر با اين مناطق آشنا هستند. جاهايي كه همه مي‌توانند در آن سنگها را با نوك پا پرتاب كنند يا دستهايشان را خاكي يا گلي نمايند.

2-  در كنار بعضي شهرهاي بزرگ، عليرغم ظاهر خشن شان و تنها به فاصله چند كيلومتر، مناظر و    جلوه هاي بي نظيري از پديده هاي زمين شناسي وجود دارد كه علاقمندان را به خود جذب مي‌كنند. جاهايي كه مردم معمولي كمتر به سراغ آنها مي روند.

3- بالاخره مناطقي در جهان هستند كه گويي تنها موهبت هايي براي زمين شناسان و عده خيلي كمي از عموم مردم هستند. مناطقي كاملا حرفه اي، نظير  Siccar point  در سواحل شرقي اسكاتلند Hutton's Section  در پارك Holyroad واقع در ادينبورگ، Edinburough  جاهايي هستند كه جيمزهاتن،  پدر علم زمين شناسي درآنها كار كرده است و مفاهيمي نظير چينه شناسي نوين را مطرح نموده است. كوه سوخته از نظر ژئوتوريستي،با توجه به خصوصيات خاص خود در گروه دوم اين طبقه بندي قرار مي گيرد.

ارزش هاي گردشگري كوه سوخته

 اثر ژئوتوريستي كوه سوخته اميديه به دليل دارا بودن برخي امتيازات گردشگري از نقش ويژه اي در صنعت گردشگري زمين شناسي برخوردار مي باشد. اين امتيازات به شرح زير مي باشند:

1- در نزديكي شهر اميديه قرار گرفته است.

2- رنگ ويژه كوه، آن را از سلسله جبال اطراف مجزا كرده است.

3- جاده اميديه – بندر ديلم از كنار آن مي گذرد.

4- پياده روي خيلي كمي دارد.

5- زياد مرتفع نمي باشد و صعود از آن به راحتي صورت مي گيرد. (همه افراد چه پير و جوان، و چه زن و مرد و چه كوهنورد و غير كوهنورد قادر به ديدن آن خواهند بود.)

6- همسايه جنگل چاه سالم  كه جنگلي تفريحي و  ديدني با درختان گز و كهور (بي عار) است،     مي باشد.

7- رودخانه و ني زار تنگ جعفر در مجاورت آن مي باشد.

8- از قابليت هاي كوهنوردي خوبي برخوردار مي باشد.

9- هر زمين شناسي قبل از ديدن اين پديده در مسير آن مي تواند مقطع تيپ يا برش الگوي سازند آواری آغاجاري را هم ببيند.

10- موج واره و چينه بندي هاي متقاطع ماسه سنگ هاي سازند آواري آغاجاري در كنار جاده دسترسی به اين كوه، واقعا تماشايی و ديدني است.

11- گسل راندگي آغاجاری در زير آن واقع شده است.

12- تلماسه هاي بادي اطراف شهر اميديه كه يكي از چشم اندازهاي زيباي ژئومورفولوژي مي باشد، در كنار جاده اهواز – اميديه چشم هر فردي را به تماشا وامي‌دارد.

◊◊◊◊◊◊◊

نتيجه گيري :

در اين مقاله كوه سوخته اميديه(Gas Seepages) به عنوان يك جاذبه گردشگري زمين شناسي در طبقه آثار الگو و شناساگر ونونده از ميدان نفتي آغاجاري واقع در ناحيه زمين شناسي فرو افتادگي دزفول (استان خوزستان) براي اولين بار گزارش مي شود.

پيشنهادات:

1- شايسته است اين اثر زمين­شناسي در پايگاه ملي داده­هاي علوم زمين سازمان زمين­شناسي كشور و همچنين در فهرست آثار طبيعي ملي ثبت و حفاظت گردد.

2- ضروري است نام اين ميراث طبيعي به اطلس ژئوتوريسم استان خوزستان(در صورتي كه تهيه شده باشد)، اضافه گردد.

3- سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني كشور با همكاري سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري، سازمان حفاظت محيط زيست و شركت نفت مي توانند درشناساندن  اين پديده زمين شناسي پيشقدم باشند.

◊◊◊◊◊◊◊

منابع فارسي :

1.         رحيم پور، ع. ، 1385،  ژئوتوريسم Geotourism  دو ماهنامه بين المللي ميراث فرهنگي، گردشگري و هتل داري، شماره 33.          

2.         سراج، م. ، 1384، تحليل ساختاري مقدماتي ميادين نفتي مناطق نفتخيز جنوب (محدوده فروافتادگي دزفول شمالي). گزارش شماره پ _ 5613، شركت ملي مناطق نفتخيز جنوب، 119 صفحه.

3.         مطيعي، ﻫ. ، 1374، زمين شناسي ايران (زمين شناسي نفت زاگرس، جلدهاي 1 و 2)، انتشارات سازمان زمين شناسي كشور، 1009 صفحه.

4.         ناظري، ف. ، 1385، ژئو توريسم و پايداري محيط. سايت ميراث فرهنگي و گردشگري.

5.         نبوي، م. ح. ، 1384،گردشگري زمين شناسي(،(Geotourismمجموعه مقالات هبجدهمين گردهمايي علوم زمين، سازمان زمين شناسي و اكتشافات معدني كشور، صفحات 1039 تا 1049.

◊◊◊◊◊◊◊

Refrences :

6.    http;// WWW. gsinet.ir

7.    http// WWW. Mosaferan.net

8.    http// WWW. Ngdir. Ir/news